Աշխարհը երբևէ անմնացորդ գրաված Մեծիկների
երկնաքեր դամբարանաշարքը
աննկատ հասել է կոկորդիս:

 

Եվ նրանք բազմացան`
նախատեսվածից ավելի խանդավառ ընդունելով
այդ գաղափարի իրացման ընթացքը:
Բնակեցրին աստվածային տնտեսության
բոլոր հնարավոր վայրիվերումները`
իբրև աշխարհը գրավելու մեկնակետ`
փորփրելով միլիոնավոր տիեզերակենտրոն որջեր:

 

Նա երեխաներից չսկսեց.
էդքան ներվեր չուներ:
Երեխաները դրախտից հետո եղան:
Երեսով տալու առիթը բաց չթողնելով`
նրանք մե´րն են, մե´րն են, մե´րն են
ու կարող են խաղալ այն ամենով,
ինչ մենք արեցինք այս աշխարհի հետ
և դեռ էլի ենք պատրաստվում անել:

 

Ի սկզբանե
(կարելի է ասել` հաշված վայրկյաններ անց),
վերջն անխուսափելի դարձավ:
Նա գոյանալու համար դարձավ Կա և Չկա,
(ասա ինչիդ էր պետք):

Վերնագիրը Չարենցի տողն է, հասցեատիրոջն ինքներդ ընտրեք:

Հայտնի փաստ է, որ Եղիշե Չարենցի գրավոր ժառանգության մեջ քիչ չեն էջերը, որոնք գաղտնագրեր ու խորհրդանշաններ են պարունակում: Դրանց մի մասը մասնագետներին հաջողվել է բացահայտել: Սակայն դեռ մնում են այնպիսիները, որոնք առայսօր գաղտնազերծված չեն: Սովորաբար, հրապարակելով դրանք, ծանոթագրողները հարկ են համարում հետևյալ նշումն անել.

*

1940թ. հոկտեմբերի 16-ին Երեւանի պետական համալսարանի եւ բժշկական ինստիտուտի մի խումբ ուսանողներ զորակոչվեցին բանակ։ Նրանց մեջ էր համալսարանի աշխարհագրության ֆակուլտետի ուսանող Կառլոսը, որը զինկոմիսարիատ էր ներկայացել… քամանչով։ Արդեն ճանապարհին, գնացքի վագոնում նրան խնդրում են մի բան նվագել։ Պարզվում է՝ չգիտի։ «Հապա ինչո՞ւ ես գործիքը հետդ վերցրել»,- հարցնում են զարմացած։ «Որ նվագել սովորեմ, ժամանակ շատ կունենամ»,- հանգիստ պատասխանում է նա։

Ռաֆայել Ավետիսի Իշխանյան (1922 մարտ 9, Երևան - 1995 փետրվար 6, Երևան), լեզվաբան, գրականագետ, մատենագետ, Բանասիրական գիտությունների դոկտոր 1973, պրոֆեսոր 1978, Հայաստանի գերագույն խորհրդի պատգամավոր:

Գարուն, 1988թ., թիվ12

1940 թ. հոկտեմբերի16-ին Երևանի բուհերի 2-րդ լսարաններից բանակ մեկնած մեր10 հոգուց մեկն էլ Շավարշ Դանիելյանն էր։Երբ զինվորի շորեր հագանք, առաջին ներկա-բացակային վաշտի ավագը իմ ազգաանունը կարդաց՝Շիխանյան, իսկ Շավարշինը՝Դանիլչենկո։Հետո մինչև վերջն է լնրան Դանիլչենկո էին  ասում։ Շավարշը Կիրովականից էր, համալսարանի աշխարհագրակա նբաժնից։ Բոլորիս մեջ ամենալուրջնէր: Մենք Ուկրաինայի Բարանովկա ավանում էինք, այդտեղ գնդի դպրոցն էր, որը մի տարում ավարտելով դառնալու էինք սերժանտ ու ևս երկու տարի ծառայելու։ Ամենից լավ Շավարշն էր սովորում։

Գարուն, 1988թ., թիվ 12

Չգիտեմ `որտեղ եմ լսել մի արտահայտություն. Գեղեցիկ խոսքերը ճշմարիտ չեն: Սա առավել վերաբերում է Ռաֆայել Իշխանյանին, քանի որ գեղեցիկ եւ պաճուճազարդ խոսքերի կարիք նա չի զգում: Եվ իմ խորին համոզմամբ `չէր էլ սիրում երկար - բարակ, հավուր պատշաճի ասված խոսքեր: Նա գործի մարդ էր եւ գործում էր անդուլ ու անդադար: Գործելով հանդերձ` իր ողջ էությամբ ասում էր. Աչք ունես `տեԲս, ականջ ունես` լսիԲր, սիրտ ունես `զգաԲ:

Գարուն, 1988թ., թիվ 12

Մ. Զ.–ն մեզ վրաց գրականություն էր դասավանդում։ Մի անգամ Ղազբեգիի մասին խոսեց, վերջացրեց, բայց դասի ավարտից դեռ մի տասնհինգ րոպե մնում էր։

— Հարցեր կա՞ն,— դիմեց մեզ։

Ոչ ոք չարձագանքեց։ Դասախոսը կրկնեց։ Այս անգամ ձեոք բարձացրեց իմ ընկեր Ղարիբը։

— Ես մի հարց ունեմ։

— Ասա տեսնենք։

Ղարիբը մի տեսակ հանդիսավոր ոտքի կանգնեց։

— Ըըը՜մ, ասացեք խնդրեմ, կա՞ արդյոք վրաց գրականության մեջ այնպիսի մի մեծ բանաստեղծ, ինչպիսին Արտավազդ Ծաղկենցն է։

— Ո՞վ,— քիչ վախեցած, որ նման բանաստեղծի անուն չի լսել, հարցրեց ընկ. Զ.–ն։

ԵՊՀ հայոց լեզվի պատմության ամբիոնի վարիչ Ռուբեն Սաքապետոյանը հիշում է առաջին հանդիպումը լեզվաբան, բանասեր Ռաֆայել Իշխանյանի հետ: «Կապտաչյա, բարձր ճակատով, մանկական անմիջականությամբ ու հայացքով: Առաջին իսկ հանդիպումից գրավեց մեզ եւ դարձավ մեր սիրելի դասախոսը»:

Ռաֆայել Իշխանյանը Վահան Տերյանի պաշտամունք ուներ: Նա համարում էր, որ եթե կազմեն աշխարհի լավագույն բանաստեղծների ցուցակը, Տերյանը կգտնվի առաջին հնգյակում: Այդուհանդերձ, նա պակաս կարեւոր չէր համարում պոետի հայանպաստ գործունեությունը եւ, առաջին հերթին, նրա բացառիկ դերը գրական հայերենի ստեղծման, հղկման եւ կատարելության հասցման գործում: Իշխանյանն իր ուսանողներին պարտադրում էր անգիր սովորել ու արտասանել Տերյանի մի քանի տասնյակ բանաստեղծություններ եւ դրանից հետո էր միայն անցնում քննության բուն նյութին: Որովհետեւ նա համարում էր, որ, սերտելով Տերյանի ստեղծագործությունները, ուսանողները հնարավորությու

 …1957թ. առաջին անգամ այցելելով նախկին Խորհրդային միություն, հանճարեղ Մարկեսը հայարարեց.-Իմ լավագույն ընթերցողներն ապրում են Խորհրդային միությունում: